Koffiebonen - Weet Je Dat Ook Weer

Hoe wordt cafeïnevrije koffie gemaakt?

Een kop cafeïnevrije koffie, ook wel decafé genoemd, ruikt naar koffie, smaakt naar koffie en ziet eruit als koffie. Alleen dat oppeppertje ontbreekt. Toch zit cafeïne niet als een los laagje om de boon heen: het zit diep in de boon, tussen honderden smaak- en geurstoffen. Hoe krijg je juist die ene stof eruit, terwijl de rest blijft zitten? En waarom gebeurt dat altijd vóórdat de koffie gebrand wordt?

De groene boon

Cafeïnevrije koffie wordt niet gemaakt van gebrande of gemalen koffie, maar van ruwe, ongebrande bonen. Bij alle gangbare methodes worden groene koffiebonen eerst geweekt of gestoomd, zodat de cafeïne kan oplossen. Pas daarna gaan ze de brander in, net als gewone koffie.

Een groene boon is hard en droog. Door stoom of water zwelt hij op en opent de celstructuur zich, waardoor de cafeïne er makkelijker uit kan. Daarna worden de bonen teruggedroogd tot hun oorspronkelijke vochtgehalte. Bij gebrande bonen zou je ook de aroma’s wegspoelen die juist tijdens het branden ontstaan.

Een Bremer koffiehandelaar als pionier

Het idee is al ruim honderd jaar oud. De Duitse koffiehandelaar Ludwig Roselius, oprichter van Kaffee HAG in Bremen, ontwikkelde begin twintigste eeuw de eerste commerciële methode. Hij weekte groene bonen in zout water en haalde de cafeïne er vervolgens uit met benzeen. Dat werkte, maar benzeen is giftig en kankerverwekkend. Die methode wordt dan ook al lang niet meer gebruikt.

Het merk Café HAG valt tegenwoordig onder JDE Peet’s, hetzelfde concern waar Douwe Egberts bij hoort.

Methode 1: oplosmiddel

De meest gebruikte en goedkoopste methode werkt met een oplosmiddel, zoals ethylacetaat of dichloormethaan. De bonen worden geweekt tot de cafeïne eruit is. Daarna wordt het oplosmiddel afgespoeld en worden de bonen gebrand. Ethylacetaat klinkt chemisch, maar het komt ook in de natuur voor en kan bijvoorbeeld uit suikerriet worden gewonnen.

Er bestaat ook een indirecte variant. Daarbij weken de bonen eerst in heet water, dat zowel de cafeïne als smaakstoffen opneemt. Het oplosmiddel haalt vervolgens alleen de cafeïne uit dat water. In het overgebleven water krijgen de bonen hun smaak en aroma terug.

Methode 2: alleen water

Wie helemaal geen oplosmiddel wil, kiest voor water. De bekendste variant is de Swiss Water-methode. Een eerste partij bonen wordt in heet water geweekt, waarbij cafeïne én smaakstoffen vrijkomen. Daarna wordt de cafeïne uit dat water gefilterd, vaak met actieve kool. Wat overblijft, is water vol koffiesmaak, maar zonder cafeïne.

In dat water gaan vervolgens nieuwe bonen. Omdat het water al verzadigd is met smaakstoffen, blijven die in de boon zitten en trekt alleen de cafeïne naar het water. Hetzelfde water gaat zo steeds opnieuw mee.

Methode 3: koolzuurgas onder hoge druk

De modernste methode gebruikt koolstofdioxide (CO2). Onder extreem hoge druk komt CO2 in een ‘superkritische’ toestand: het gedraagt zich dan half als gas en half als vloeistof, en het hecht zich aan cafeïne. De bonen worden eerst met stoom opgezwollen en daarna met CO2 gespoeld, net zo lang tot het cafeïnegehalte laag genoeg is. Daarna verdampt de CO2 gecontroleerd, zodat het opnieuw kan worden ingezet. Een nadeel hiervan is dat de benodigde apparatuur duur is.

Douwe Egberts doet het zelf

Douwe Egberts verkoopt zijn Décafé onder meer als hele bonen. Op de verpakking staat alleen dat de van nature aanwezige cafeïne zorgvuldig is verwijderd, niet welke methode daarvoor wordt gebruikt.

Wel heeft het bedrijf zelf aan de techniek gesleuteld. Begin jaren tachtig vroeg Douwe Egberts vanuit Utrecht patent aan op een eigen manier om groene koffiebonen cafeïnevrij te maken. Het principe lijkt op de watermethode: de bonen worden geweekt in een koffie-extract waaruit de cafeïne al is verwijderd, en actieve kool haalt de cafeïne steeds weer uit de vloeistof. Of deze methode vandaag nog wordt gebruikt, vermeldt het merk niet.

Helemaal cafeïnevrij is het niet

Cafeïnevrije koffie is nooit volledig cafeïnevrij. In de Europese Unie mag gebrande koffie als cafeïnevrij worden verkocht als er maximaal 0,1 procent cafeïne in zit. Bij de CO2-methode wordt het spoelen daarom herhaald tot die grens is bereikt.

Samengevat

Cafeïne haal je uit de groene, ongebrande boon. Die wordt eerst met water of stoom opgezwollen, waarna de cafeïne wordt losgemaakt met een oplosmiddel, met water en actieve kool, of met CO2 onder hoge druk. De truc is steeds dezelfde: een stof gebruiken die de cafeïne wel meeneemt, maar de smaakstoffen laat zitten. Pas daarna wordt de boon gedroogd en gebrand. Douwe Egberts ontwikkelde in de jaren tachtig een eigen variant op de watermethode.

Afleveringen bij dit artikel