Stuwmeren vind je overal in de wereld. Ze zijn vaak ook heel groot. Qua inhoud het Karibameer in Zambia en Zimbabwe. Qua oppervlakte het Voltameer in Ghana en qua dam de Drieklovendam in China. In Europa heb je ook een flinke. In Zwitserland ligt Lac de Dix met een inhoud van maar liefst 400 miljoen kubieke meter water. En dan heb je deze. De Cranenweyer in de Anstelvallei in Kerkrade. Officieel het enige stuwmeer van Nederland.
Voordat je gaat reageren dat er veel meer stuwen zijn in Nederland, daar heb je helemaal gelijk in. Stuwen zijn er in allerlei vormen en maten. Het is eigenlijk niks anders dan een vaste of bewegende constructie in het water, dat ervoor zorgt dat het waterpeil gecontroleerd kan worden. Misschien ken je wel die kleine stuwen in sloten bijvoorbeeld. Dat is dan ook een heel bekende vorm. Sommige stuwen zijn een stuk groter, om ervoor te zorgen dat schepen over een bepaalde rivier kunnen varen. Tussen 1915 en 1942 heeft Rijkswaterstaat bijvoorbeeld in de Maas zeven stuwen en sluizen gebouwd, zodat de Maas bevaarbaar werd. Door die stuwen kunnen ze het waterpeil in de Maas kunstmatig hoog houden, omdat het waterpeil 24 uur per dag kan worden gecontroleerd. De Rijn en de Waal hebben dit niet nodig. Dat zijn, zoals dat zo mooi heet, geen gestuwde rivieren.
Vroeger werden stuwen ook gebruikt voor de inundatie van gebieden. Je weet wel, stukken land die onder water werden gezet om de vijand tegen te houden. Gids Ernest vertelt daar in de video over de Kazematten in Maastricht een goed verhaal over, die video vind je hierboven en kun je na deze video kijken als je die nog niet hebt gezien. Veel stuwen waren dan ook onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
Bij de plaatsen Driel, Amerongen en Hagestein vind je drie zogeheten stuwcomplexen. Hier is de fantastische naam Stuwensemble aan gegeven. Deze drie complexen zorgen onder andere voor de waterstand, zodat de rivieren goed bevaarbaar blijven. De stuw bij Driel wordt ook wel de kraan van Nederland genoemd en zorgt, via de IJssel, voor voldoende toevoer van zoetwater in het IJsselmeer. Onze nationale regenton. De kraan van Nederland en de nationale regenton. Die namen heb ik niet zelf verzonnen, dat applausje is voor Rijkswaterstaat. En ja, zo’n stuwcomplex gaan we ook nog wel een keer bezoeken in een nieuwe video, maar da’s een ander verhaal. Terug naar het stuwmeer.
Water stroomt van boven naar beneden, puur natuurkunde. Als je nou midden in zo’n rivier een dam bouwt, hoopt het water zich aan de ene kant op en is er geen water meer aan de andere kant. Door dan kleine openingen in die dam te maken, forceer je het water om door die ene opening naar beneden te stromen. Zet je daar een waterkrachtcentrale in, dan kun je elektriciteit opwekken met behulp van het stromende water. Dit hebben ze bijvoorbeeld in Zwitserland gedaan met de Grande Dixencedam. Eén van de grootste dammen ter wereld. 285 meter hoog. Hij zorgt voor zo’n 20 procent van de energievoorziening in Zwitserland. Toch jammer dat ons land zo plat is, niet?
Maar dat wil niet zeggen dat wij geen stuwmeren hebben, want die hebben we wel degelijk. Precies ééntje. Deze hier, in Kerkrade dus. De Cranenweyer. Dit stuwmeer is niet gebouwd om energie op te wekken, maar voor iets heel anders. Dat hoor je zo. Om erachter te komen hoe dit stuwmeer ontstaan is, moeten we terug naar 1974. De Anselderbeek was een nikszeggend klein beekje. Hoewel, nikszeggend, de beek heeft maar liefst zes namen. Ik noem hem gewoon de Anselderbeek, da’s wel zo makkelijk. Het beekje stroomt door de gemeente Kerkrade waar vroeger natuurlijk veel mijnbouw was.
En die mijnbouw was de bron van het hele gebeuren. Twee mijnbedrijven, de Hammijn en de Dominiale mijn, loosden hun vuile afvalwater in het beekje. Dit gebeurde lange tijd, totdat iemand op een bepaald moment dacht, dit moet anders. Dus in plaats van een oplossing te zoeken voor een andere manier van verwerken van het afvalwater, werd besloten om een stuw te bouwen in de Anselderbeek. Een stuw die ervoor moest gaan zorgen dat het water in de beek weer schoner verder zou kunnen stromen.
Zo gezegd, zo gedaan. In 1974 werd het project afgerond. Op 21 december in 1973 werd de schuif van de nieuwgebouwde stuw dichtgezet, waardoor het gebied stroomopwaarts langzaam vol begon te lopen met water. In 1974 was het stuwmeer een feit. Het meer zou gaan dienen als bezinkbekken voor het vervuilde beekwater. Simpel gezegd staat het water in het meer stil, de vuile deeltjes zakken naar de bodem en het schonere water kan doorstromen. Een waterzuiveringsinstallatie naast het stuwmeer zuiverde dan ook niet alleen het water van Kerkrade, maar maakte ook de beek schoner. Daarnaast was een bijkomend voordeel van de stuw dat hier ook water in opgeslagen kon worden als er wateroverlast dreigde voor Eygelshoven, een plaats die stroomafwaarts lag.
Het kleine Anselderbeekje veranderde plotseling in een stuwmeer van 20 hectare. Het water was overigens nog niet echt schoon te noemen, het was verboden terrein voor zwemmers, vissers en boten. Pas een jaar later testte een visvereniging of dat er ook gevist kon worden in het meer, door honderden kilo’s vis uit te zetten. Dit bleek niet heel denderend te werken, een groot deel van de vissen ging dood. Pas toen in 1980 stroomopwaarts in Duitsland een nieuwe dam werd gebouwd, kwam er meer zuurstof in het water en begon de vispopulatie te groeien. Zo werd dit meer een uitstekende plek om te vissen.
Even tussendoor, weet jij het verschil tussen een dam, een stuw en een sluis? Een dam is een verhoging die 2 wateroppervlakken van elkaar scheidt. De Afsluitdijk, wat eigenlijk een dam is, scheidt het IJsselmeer van de Waddenzee.
Een sluis is ook een scheiding tussen 2 wateren, maar met deuren. Hierdoor is het mogelijk het waterpeil te beïnvloeden. Sluizen reguleren het waterpeil zodat schepen kunnen passeren.
Een stuw is een vaste of beweegbare afdamming tussen 2 wateren. Als de waterstand boven een bepaalde hoogte komt, dan loopt de stuw over, of openen de deuren. Zo blijft het water op het gewenste peil.
Het meer is inmiddels het middelpunt van een mooi natuurgebied in Kerkrade met veel wandelroutes. Officieel dus het enige stuwmeer(tje) van Nederland. Weet je dat ook weer.
