Achter het Olympisch Stadion in Amsterdam staan twee statige eiken aan het water. Wie er langs fietst, ziet gewone bomen, maar ze dragen een ongemakkelijke bijnaam: ‘Hitlereiken’. Hoe zijn die bomen in Amsterdam terechtgekomen? En wat zegt hun geschiedenis over de manier waarop nazi-Duitsland sport gebruikte? Het antwoord ligt in Berlijn, in de zomer van 1936. Adolf Hitler gebruikte de Olympische Spelen daar als etalage voor zijn regime en zijn rassenideologie.
Een eikje in plaats van een lauwerkrans
Sinds de oudheid hoort bij een olympische overwinning een lauwerkrans. De Duitse organisatie koos in 1936 voor iets anders: elke winnaar van een gouden medaille kreeg een jong eikenboompje in een pot. De eik gold als symbool van kracht en was al eeuwen een Duits nationaal symbool. In totaal werden er zo’n 130 eikjes uitgereikt. De Amerikaanse sprinter Jesse Owens won vier gouden medailles en kreeg dus ook vier bomen mee naar huis.
Twee Hitlereiken voor de Nederlandse zwemsters
Nederland viel in Berlijn vooral op in het zwembad. De zeventienjarige Rie Mastenbroek won drie keer goud en één keer zilver, en Nida Senff won goud op de 100 meter rugslag. Op 21 december 1936 plantten de Nederlandse zwemsters twee van hun eikjes bij het Olympisch Stadion in Amsterdam. Polygoon maakte er een filmpje van. De bomen overleefden de oorlog en de Hongerwinter en staan er nog steeds. Wereldwijd zijn er naar schatting nog maar een stuk of vijftien olympische eiken uit 1936 over.
Polygoonjournaal uit 1936, waarin de bomen worden geplant.
Waarom Hitler de Spelen wilde hebben
Berlijn kreeg de Spelen in 1931 toegewezen, toen Duitsland nog een democratie was. Twee jaar later kwam Hitler aan de macht. Hij had aanvankelijk weinig met het evenement, maar propagandaminister Joseph Goebbels overtuigde hem ervan dat de Spelen een uitgelezen kans waren. De wereld zou een sterk, verenigd en vredelievend Duitsland te zien krijgen.
Daarvoor werd er flink opgepoetst. Antisemitische borden verdwenen tijdelijk uit het straatbeeld en kranten matigden hun toon. Op 16 juli 1936, twee weken voor de opening, werden ongeveer zeshonderd Roma uit Berlijn opgepakt en in een kamp in de wijk Marzahn opgesloten. Joodse sporters mochten vrijwel niet meedoen. Hoogspringster Gretel Bergmann werd uit de Duitse ploeg gezet, ook al had ze kort daarvoor het Duitse record op 1,60 meter gezet. Voor het eerst werd het olympisch vuur met een fakkelestafette vanuit Griekenland naar het stadion gebracht. Leni Riefenstahl legde alles vast in haar film Olympia, die met geld van het propagandaministerie werd gemaakt.
Olympia, de propaganda film van Leni Riefenstahl uit 1936
Het ‘arische’ ideaal volgens Hitler
Achter die show zat een racistisch wereldbeeld. Volgens Hitler en de nazi-ideologie bestond de mensheid uit hogere en lagere rassen. Bovenaan stond het zogenaamde arische ras: de Germaanse en Noordse volken, die de nazi’s als ‘Herrenvolk’ zagen. Joden werden afgeschilderd als het tegendeel en als vijand, en ook Roma, zwarte mensen en Slavische volken werden als minderwaardig gezien. Wetenschappelijk klopte daar niets van. Het was pseudowetenschap die diende om uitsluiting en vervolging te rechtvaardigen.
Het ideale arische lichaam was lang, blond, blauwogig, gespierd en gezond, met strakke gelaatstrekken. Een lichaam was in die ideologie niet van het individu, maar van het volk. In Mein Kampf gaf Hitler lichamelijke training een belangrijkere plek in de opvoeding dan kennis. Sport moest het ‘ras’ sterker maken en jongeren klaarstomen voor de oorlog.
Waarom de Spelen perfect pasten
De Olympische Spelen sloten naadloos aan op dat wereldbeeld. De nazi’s zagen de oude Grieken als verre voorouders van de ariërs en de Griekse beelden als het lichamelijke ideaal. Riefenstahls film opent met klassieke beelden die overgaan in levende atleten, alsof de Duitse sporter de erfgenaam van de Griekse held was. Bovendien maakten de Spelen van sport een wedstrijd tussen naties. Voor Hitler was dat een etalage waarin zijn ‘ras’ kon laten zien wat het waard was. Duitsland won de meeste medailles, 89 in totaal, en dat werd breed uitgemeten als bewijs.
De werkelijkheid ging daar dwars doorheen. De grootste ster van de Spelen was Jesse Owens, een zwarte atleet die precies het tegendeel was van het ideaal dat de nazi’s wilden laten zien.
Wat de Hitlereiken vertellen
De twee eiken in Amsterdam zijn olympische prijzen die Nederlandse zwemsters in 1936 in Berlijn wonnen en daarna bij het Olympisch Stadion plantten. Hun bijnaam danken ze aan de Spelen waar ze vandaan komen. Hitler gebruikte dat toernooi om een vriendelijk, sterk Duitsland te laten zien. Ondertussen werden Joodse sporters geweerd, Roma opgesloten en sport ingezet voor een racistisch ideaal van het arische lichaam. De Spelen pasten in dat plaatje omdat ze verwezen naar de Griekse oudheid, die de nazi’s als arisch erfgoed claimden, en omdat ze landen tegen elkaar lieten strijden. Daardoor zijn de bomen nu meer dan sportprijzen. Ze herinneren aan de Spelen die door de nazi’s als propaganda werden misbruikt.



