Deze paal, of kleine obelisk, is het oudste luchtvaartmonument van Nederland. Het is geplaatst ter nagedachtenis aan een bijzondere ballonvaart uit Parijs in 1871. Dit is de Ballonzuil in Merselo in het noorden van Limburg.
Er zijn nog geen interessante linkjes toegevoegd.
Vliegen. Als mensheid doen we het al tientallen jaren en willen we het misschien al wel honderden jaren. De soort van gesmolten vleugels van Icarus uit de Griekse mythologie. Leonardo da Vinci met zijn helikopter in de 16e eeuw en begin 20e eeuw een werkende variant van de Rus Igor Sikorsky. Door naar 1903, waar de gebroeders Wright de eerste vlucht met een vliegtuig maakten en uiteindelijk nu, waar het grootste passagiersvliegtuig ruimte heeft voor maar liefst 850 passagiers. Dat is overigens nog niet het grootste vliegtuig ter wereld, die eer gaat op dit moment naar de Antonov 225.
Maar in dit verhaal hebben we het natuurlijk over vliegen met een ballon. Simpel gezegd kun je met een ballon vliegen op twee manieren. Met hete lucht en met helium. In 1783 gaven Joseph Michel Montgolfier en Jacques Etienne Montgolfier hun eerste publieke demonstratie van een heteluchtballon. Ze hadden een papieren zak gemaakt met een inhoud van 900 kubieke meter. Dat is ruwweg de inhoud van een grote vrachtwagen. De lucht in de zak warmden ze op door wol en stro te verbranden, waardoor de ‘ballon’ opsteeg en maar liefst 2 kilometer ver kwam in zo’n 10 minuten. Het gevaarte bereikte een hoogte van maar liefst 2000 meter. In 1783 dus al. Zij worden dan ook gezien als de uitvinders van de luchtballon zoals we die nu vaak zien zweven op mooie, heldere dagen.
Het grote verschil tussen vliegtuigen of helikopters en een luchtballon is natuurlijk dat je een luchtballon niet echt kunt sturen. Hij laat zich meevoeren door de wind. Door in verschillende luchtlagen te vliegen waar de wind nét iets anders waait, kun je overigens wel een beetje sturen, op basis van allerlei metingen. Metingen die je nu wel kunt doen, maar vroeger nog niet. En dat is cruciaal voor dit verhaal. Het verhaal over de ballonzuil.
We slaan bijna een eeuw over, het jaar 1871. Het laatste jaar van de Frans-Duitse oorlog, ook wel de Frans-Pruisische oorlog genoemd. Een deel van het Duitsland en Polen van nu heette tussen 1701 en 1918 namelijk het Koninkrijk Pruisen. Over de laatste keizer van Pruisen heb ik trouwens eerder een video gemaakt in Huis Doorn, die video kun je kijken als je hierboven klikt. Maar goed, die oorlog dus. De Frans-Pruisische oorlog duurde ongeveer 10 maanden. Van 1870 tot 1871.
De Pruisische soldaten hadden Parijs omsingeld en ervoor gezorgd dat niemand er meer in en dus ook niet meer uit kon. Een klassieke tactiek om een stad te veroveren in de tijd van de vestingsteden. Je geeft je over of de inwoners verhongeren. Parijs had hierdoor geen enkel contact meer met de buitenwereld, ze konden op geen enkele manier communiceren. Hooguit een postduif, want die kon vliegen. Begint het al te dagen?
Enkele Parijzenaren bedachten dat het misschien mogelijk zou zijn om aan de bezetting te ontsnappen, door met een heteluchtballon over de vijand heen te vliegen. Dit idee verspreidde zich als een olievlek, of als een lopend vuurtje, dat is misschien een betere uitspraak in dit verhaal. Binnen de kortste keren begaven meerdere mensen zich in de lucht. En niet alleen mensen. Met maar liefst 66 luchtballonnen werden 164 passagiers, 11.000 kilo brieven en 381 postduiven uit de stad gebonjourd. Niet allemaal tegelijk natuurlijk, maar tijdens de hele bezettingstijd. Op naar de vrije wereld, achter de vijandelijke linies. Gaan waar de wind je zou brengen op dat moment. Dat moet een bijzonder gezicht zijn geweest.
De ballonnen kregen als bijnaam ‘La Poste de Paris’ en werd gezien als een heuse transportdienst. In de vroege ochtend van 18 januari 1871 steeg ook een heteluchtballon op. De wind was zuidwest, de temperatuur lag net boven het vriespunt. Aan boord drie personen. Balloncommandant en ingenieur Edmond Turbiaux, Edouard Cavailhon, een handelaar in vee en Eugène Cléray, de locoburgemeester van het tweede arrondissement in Parijs. Ik weet niet of ik de namen goed uitspreek, mijn Frans is niet zo bon. Naast de drie personen lag er ook 150 kilo post in het mandje, drie postduiven en vier flessen wijn. Je bent Fransman of je bent het niet. Maar misschien wel het belangrijkste aan boord was geheime correspondentie, bestemd voor de Franse minister van oorlog, minister Gambette. Die was op dit moment in Bordeaux, bijna 500 kilometer ten zuidwesten van Parijs.
De ballon moest dus naar Bordeaux ‘varen’, zoals dat zo mooi heet. De wind waaide die ochtend in de juiste richting, dus dat was geen probleem. Hoewel, de wind waaide de juiste richting in op grondhoogte en net daarboven. De ballon steeg naar een hoogte van naar verluidt drie kilometer. En daar was de wind totaal anders, de andere kant in. Niet meer naar het zuidwesten, waar Bordeaux ligt, maar naar het noordoosten. Precies, richting Pruisen. En dat was niet de bedoeling.
Maar ja, je zit hoog in de lucht in een stuurloze ballon. Je kunt niets. Behalve de grond onder je in de gaten houden en vragen om genade bij waar je dan ook in gelooft. De ballon zweefde dus rustig verder. De spanning in het mandje steeg. De ballon was inmiddels ergens boven Brabant of Limburg, nog steeds richting Pruisen. De ongerustheid in het mandje was inmiddels zo hoog, dat de commandant besloot er iets aan te doen. Net als bij moderne luchtballonnen, had je op het hoogste punt van de ballon een soort ventiel waar je de warme lucht door kon laten ontsnappen. Als je langzaam wil dalen, wacht je gewoon tot de lucht in de ballon afkoelt. Maar als je snel wil dalen, dan komt dat ventiel van pas.
De inzittenden wisten dat het niet lang meer duurde voordat ze in Pruisen aan zouden belanden en dat moest natuurlijk voorkomen worden. Met een flinke ruk aan een touw opende het ventiel zich. De warme lucht stroomde uit de ballon, waardoor de daling werd ingezet. Waren ze nog op tijd met landen?
Voor de bewoners in de omgeving van Venray, want daar zweefde de ballon op dat moment, moest het ook een spannende gebeurtenis zijn geweest. Een luchtballon hadden ze waarschijnlijk nog nooit eerder gezien. Sterker nog, er is een verhaal bekend van een ooggetuige die in 1958 vertelde dat de mensen allemaal bang waren. Sommige inwoners renden achter de dalende ballon aan, in de hoop dat er waardevolle spullen in zaten. Je moet je voorstellen, mensen hadden destijds geen idee wat dit ding was.
Eenmaal geland kwamen er meerdere inwoners op het gekke ding af. Wat was het? Een enkeling rende juist weg op het moment dat de drie heren uitstapten. Volgens hen stapte de duivel in eigen persoon uit het mandje. Een andere inwoner, ene Mathijs Michels, wilde de ballon beter bekijken en voelde eraan. Hij trok hiermee per ongeluk de gasklep open, dat ventiel dat bovenop zit om de warme lucht te laten ontsnappen. Hierdoor kwam de lucht naar buiten die zó bedwelmend was dat Mathijs flauwviel. De balloncommandant Turbiaux gaf Mathijs waarschijnlijk iets van Franse sterke drank, zodat hij weer op zijn benen kon staan.
Oké, de landing is gedaan, de mensen zijn een beetje bijgekomen van de schrik. Maar ja, wat dan? Sta je daar als Fransman op een Nederlandse akker. Gelukkig spraken de eerder flauwgevallen Mathijs Michels én de rector van de school in de buurt een woordje Frans, dus hoorden ze het verhaal aan van de drie ballonvaarders. Na wat uitleg en heldhaftige verhalen, was het tijd om de ballon in te pakken. Inmiddels was ook de burgemeester van Venray gewaarschuwd, die aankwam per koets. Helaas te laat om de ballon te zien, want die was al als pakket opgevouwen.
De rector nodigde de heren bij hem thuis uit om, naar goed Frans gebruik, een fles wijn open te trekken. Na een uurtje of twee aan tafel gezeten te hebben, besloten de heren om richting station Horst-Sevenum te gaan. Ze hadden namelijk nog de geheime correspondentie voor de minister van oorlog in Bordeaux. Als dank voor alle hulp gaven ze de rector 100 Franse franc voor de Venrayse armen. Mathijs bracht de heren naar het station en kreeg hier 25 Franse franc voor. Een andere persoon die vanwege het meerennen met de landende luchtballon een kapotte klomp had, kreeg 2 franc als vergoeding.
En hoe we dit precies weten? Dat is het mooie. De burgemeester vond het zo’n bijzondere gebeurtenis, dat hij alles opgeschreven heeft, ondertekend door de rector, Mathijs, de man van de kapotte klomp en nog iemand. Een zogeheten proces-verbaal. Ook de landelijke pers schreef over de gebeurtenis in Merselo. De drie heren beloofden, net voordat ze de trein instapten, nog eens terug te zullen keren naar de plek waar ze in alle veiligheid hebben kunnen landen. En dat bleek geen loze belofte.
Ene Henri Trynes was tussenpersoon in Venray voor een aantal schapenhouders. Een paar jaar later was hij in Parijs voor zaken en per toeval liep hij Cavailhon tegen het lijf. De veehandelaar uit de luchtballon. Natuurlijk kwamen ze al snel op het verhaal van de landing en bedachten ze samen dat daar een monument ter nagedachtenis aan deze bizarre gebeurtenis wel een goed idee zou zijn. En zo geschiedde.
25 jaar na het voorval werd dit momument onthuld. Op 18 januari 1896. Deze video is gepubliceerd op vrijdag 16 januari, dus over twee dagen is het 130 jaar geleden. Tijdens de onthulling waren er heel veel mensen aanwezig. Een vertegenwoordiger van de Parijse gemeenteraad. Het Venrayse college van Burgemeester en Wethouders, heel veel publiek én de ballonvaarders Turbiaux en Cavailhon zelf. De locoburgemeester Cléray was helaas al overleden. Er werd gesproken over heldenmoed en gastvrijheid, vrede en veiligheid. De Venrayse burgemeester sprak de heren toe als ‘les trois zeros’. Vertaald, de drie nullen. Hij had eigenlijk ‘les trois heros’ moeten zeggen, maar dat werd hem vergeven. Na de toespraken was het tijd voor feest. Het verhaal gaat dat de rekeningen van dat feest nog steeds niet betaald zijn.
Dit hele verhaal over de Frans-Pruisische oorlog, de ballonvaart, de verkeerde wind, de bizarre landing én de gastvrijheid van de lokale bevolking werd dus allemaal vertaald naar dit ene monument. Een beetje alleen en verstopt in de zogeheten Ballonzuilbossen bij Merselo. Het oudste luchtvaartmonument van Nederland.
Oh ja. Hebben de heren nou uiteindelijk de geheime correspondentie nog in Bordeaux weten te krijgen? Eerlijk gezegd, geen flauw idee. Dat vertellen de bronnen niet. Ze zijn vanuit Horst-Sevenum op de trein naar Maastricht gestapt en van daaruit naar Zuid-Frankrijk gereisd. Maar wat er na Maastricht gebeurde, weten we niet. Ik ga er vanuit dat het ze gelukt is, anders hadden ze het wel even kunnen laten weten bij de onthulling van het monument in 1896, toch?
