Geschiedenis
Als je er langsrijdt, zie je misschien alleen een oud standbeeld op een voetstuk. Maar natuurlijk is dit niet zomaar een monument, want anders maken we er geen video over natuurlijk. Dus ja, wat is het? Waarom staat het hier? En wie was die graaf Adolf, de naam die op het monument staat? Dit is het Graaf Adolfmonument in Heiligerlee.
Dit is de plek waar, volgens veel bronnen, de Tachtigjarige Oorlog begon. De lange, slepende oorlog om onze soevereiniteit, onze zelfstandigheid. Een oorlog is altijd bijzonder lastig om te vertellen, maar ik ga een poging wagen. Het begin van de tachtigjarige oorlog in een notendopje.
We moeten eerst even begrijpen wat er aan de hand was in de zestiende eeuw. De Nederlanden stonden toen onder het bewind van de Spaanse koning Filips II. Zijn vader, Keizer Karel V en Filips II zelf probeerden steeds meer toe te werken naar één centraal bestuur én vooral één godsdienst, het katholicisme. Er stonden al een hoop katholieke kerken en dat moesten er meer worden. Iedereen moest katholiek worden, volgens de Spaanse koning. Voor de voornamelijk protestantse gewesten van de Nederlanden voelde dit alsof hun al eeuwenoude rechten werden aangevallen. En dat moesten ‘wij’ als Nederlanders natuurlijk niet hebben. Denk ik, ik was er niet bij, dus geen idee.
Dus de zogeheten Staatsgezinden bedachten iets: de Beeldenstorm in 1566. In het kort: overal werden katholieke kerken gesloopt van binnen. Beelden van heiligen werden van de sokkels afgetrokken, je kent de afbeeldingen denk ik wel. Filips II reageerde woest en stuurde Ferdinand Alvarez de Toledo, beter bekend als de Hertog van Alva, naar Nederland in 1567. Alva stelde direct een onverbiddelijke maatregel in: godsdienstvervolging. Duizenden ‘ketters’ moesten gestraft worden. Protestanten vluchtten massaal naar het buitenland, richting Duitsland en Engeland. De tijd was rijp voor een gewapende confrontatie, oftewel: oorlog.
De ontevredenheid mondde uit in een serieuze gewapende opstand. Prins Willem van Oranje nam de leiding, maar ja, die woonde niet echt in de buurt. Willem stuurde zijn jongere broers, Lodewijk en Adolf van Nassau, naar de regio Stad en Lande, wat nu dus Groningen heet, om daar de gewapende opstand op gang te brengen. En dat is precies wat hier in Heiligerlee leidde tot de eerste overwinning tegen de Spanjaarden.
23 mei 1568. Tegenover de Spaansgezinden, geleid door Jean de Ligne, stond het leger van de Staatsgezinden, onder leiding van Lodewijk en Adolf van Nassau. En die twee hadden nagedacht over een slimme tactiek in dit Groningse landschap.
De Nassau-broers hadden ongeveer 4.000 man tot hun beschikking. Ze verstopten zich strategisch achter de heuvels hier bij Heiligerlee. Een paar ruiters werden naar voren gestuurd als lokaas. De Spaanse troepen, die ook ongeveer 4.000 man sterk waren, trapten er met open ogen in. De achtervolging naar de ruiters werd ingezet en het plan was gelukt.
De Spaansgezinden kwamen vast te zitten in het drassige land, het moerasgebied, tussen de heuvels. Doordat ze vast zaten waren ze geen partij meer voor het verstopte leger. Ze werden met gemak verslagen. Het was een triomf voor de Staatsgezinden, de helft van de Spaansgezinden sneuvelde, terwijl Lodewijk en Adolf slechts 50 van hun mannen verloren. De eerste overwinning tegen Spanje was binnen. Feest. Zou je zeggen.
Dit is het Graaf Adolfmonument, ter nagedachtenis aan Graaf Adolf. De naam zegt het dus al een beetje, deze overwinning was ook het einde van Graaf Adolf van Nassau. Zowel hij als de Spaanse aanvoerder Jean de Ligne sneuvelden tijdens de slag.
Maar de feestvreugde was dus van korte duur. De Spanjaarden gingen niet weg na een eerste nederlaag. In het Spaans noem je dat volgens mij ‘beliheránte’. Deze oorlog duurde 80 jaar, dus ze hadden nog wel even te gaan. Althans, dat weten we nu. Alva was woedend dat zijn troepen in het Noorden waren verslagen, en hij kwam persoonlijk naar de regio. Het staatsgezinde leger werd later bij Jemgum, net over de grens in het huidige Duitsland, alsnog flink in de pan gehakt. Lodewijk verloor bij die volgende slag vrijwel zijn hele leger en het grootste deel van het gewonnen terrein.
De Opstand leek mislukt, maar het bleef broeien. Hoewel de strijd rond Heiligerlee in 1568 in eerste instantie slecht afliep, had deze slag een enorm positief effect op de strijdlust van de Staatsgezinden op de lange termijn. Het was het begin, de aanzet.
De onrust leidde er uiteindelijk toe dat de opstandige gewesten in 1579 besloten samen op te trekken tegen Spanje. Ze sloten de Unie van Utrecht. De Ommelanden, het platteland van Groningen, behoorden tot de eerste ondertekenaars van dit verdrag. Misschien op basis van ervaring van wat ze gezien hadden een paar jaar eerder, geen idee. De stad Groningen zelf tekende in eerste instantie niet, zij wilden De stadhouder, de graaf van Rennenberg, tekende wel. Maar de politiek draaide snel. In 1580 sloot Rennenberg toch weer vrede met de Spaanse koning en verliet hij de Unie. De stad bleef daardoor Spaansgezind. Sommige mensen noemen dit “de overgang”, maar veel anderen spreken van “het verraad van Rennenberg”. Dit is, net als een aantal andere steden in Nederland, een mooi voorbeeld van hoe enorm complex al die onderlinge verhoudingen waren. Word je bevrijd van de Spanjaarden of word je juist bezet door de Staatsgezinden? Het is maar net wie je het vraagt.
Decennialang werd er geknokt. Pas in 1648, 80 jaar later, werd de Vrede van Münster gesloten en werd de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden eindelijk door Spanje erkend als een soevereine staat. Ik vraag me af hoe het er hier uit had gezien als dat verborgen leger zo’n 450 jaar geleden zich niet achter de heuvels had verstopt, maar de slag had verloren. Zouden wij dan nu allemaal Spaans spreken of zou een slag later hetzelfde resultaat hebben gehad?
Over Adolfs dood is niet alles bekend. Was het een heldendood, strijdend met het zwaard in de hand? Of was het gewoon domme pech? De kans is groot dat zijn paard op hol sloeg, waardoor Adolf midden tussen de Spaanse troepen terechtkwam en daar stierf op het slagveld. Niemand die het weet op dit moment.
Eeuwenlang herinnerde niets in Heiligerlee aan de slag. Pas in de negentiende eeuw, ruim 250 jaar na de gebeurtenis, kwam daar verandering in. Dit paste destijds perfect in het hernieuwde nationalisme van die tijd, vlak na de Franse Tijd, waarin gezocht werd naar nationale helden.
Het begon klein, in 1825, door een initiatief van onderwijzer J.F. Beins. Er werd geld ingezameld voor een 5 meter hoge gedenknaald met een urn erop. Zo’n naald hebben we eerder gezien, check die video hierboven. Op 24 augustus 1826 werd de naald ingewijd. De tekst op dat eerste, eenvoudige monument luidde: “Den onoverwonnen Held ADOLF, GRAAF VAN NASSAU, Hier ter plaatse voor ’s Lands Vrijheid gesneuveld den 23 Mei 1568. Door ’t dankbaar nakroost opgericht 1826”.
Door slecht onderhoud begon dat eerste monument snel te vervallen. Rond 1867, bijna 300 jaar na de slag, kwam er een nieuw initiatief, dit keer van de Groningse onderwijzer Herman Bouman. Hij zette zich in voor een veel grootser en nationaal gedenkteken, wat weer perfect aansloot bij de wens van de regering om het nationalisme een duwtje in de rug te geven.
Er werd een wedstrijd uitgeschreven met 22 ontwerpen. De winnaars waren kunstschilder J.H. Egenberger en architect Pieter Schenkenberg van Mierop. Hun ontwerp, dat als ‘meest grootsch van opvatting’ werd beschouwd, heet officieel “De Onafhankelijkheid van Nederland”. Het huidige monument stamt dan ook uit 1873.
De bouw van dit monument was trouwens een drama op zich. Op 23 mei 1868 legden Kroonprins Willem en Prins Hendrik van Oranje-Nassau de eerste steen. Er werd een loden koker ingemetseld met de gebeurtenissen van 1568. De architect, Schenkenberg van Mierop, wilde het beeld eigenlijk in brons laten uitvoeren, maar dit bleek te duur. Dus werd het steen. Hij wilde het beeld ook op een heuvel van ‘noordsche steen’ plaatsen, maar ook dat sneuvelde vanwege de kosten. Uiteindelijk werd het voetstuk gemaakt uit Belgisch hardsteen. Egenberger werd namelijk geholpen door de Belgische beeldhouwer Jozef Geefs.
Tijdens de vier jaar durende bouw brak ook nog eens de Frans-Duitse Oorlog uit, waardoor de gewenste Franse kalksteen uit de Elzas moeilijk leverbaar werd. Maar ja, ze moesten doorbouwen. Geefs bouwde daarom het beeld stiekem van vier soorten natuursteen, die vervolgens werden overgeschilderd om het toch op kalksteen te laten lijken. Dit kwam pas later aan het licht. Deze lappendeken van materialen is altijd een probleem gebleven, omdat de verschillende soorten natuursteen anders reageren op weersinvloeden. Dit leidde tot vele reparaties, zelfs al vóór de officiële onthulling.
Bovendien woedde er tegelijkertijd ook weer een politieke strijd. Katholiek Nederland was fel tegen het ‘nationale’ karakter van dit gedenkteken. Er waren uiteraard ook protestantse verdedigers, zoals politicus Groen van Prinsterer. Toch slaagde de commissie erin om in vijf maanden tijd 11.000 gulden in te zamelen.
Het monument was in 1872 klaar, maar de onthulling werd een jaar uitgesteld vanwege de zogeheten hof-rouw na het overlijden van prinses Amalia. Klopt, die was er ook in 1872. Uiteindelijk werd dit standbeeld hier op 23 mei 1873 onthuld door koning Willem III zelf, een hoge uitzondering dat hij in het noorden verscheen.
Met een restant van het ingezamelde geld werd later zelfs een kerkgebouw in Heiligerlee opgericht. Leuk om te weten trouwens, ik kende het woord nog niet. Maar dit standbeeld is een zogeheten cenotaaf. Dat is een grafmonument voor iemand die ergens anders begraven ligt of zelfs onvindbaar is. Weet je dat ook weer.
Dit monument heeft het zwaar te verduren gehad door het weer en is vaak gerestaureerd. In de jaren na 2000 werd het zwaard van het standbeeld maar liefst 3 keer gestolen, waarbij het beeld ook beschadigd raakte. Tegenwoordig, sinds 2016, is het monument in beheer van de stichting Monumentenbezit.
Wist je trouwens dat er nóg een Slag bij Heiligerlee was? In 1536 was hier al eerder gevochten, ruim dertig jaar vóór de strijd van Adolf. Maar da’s een ander verhaal. En oh ja, niet alleen Graaf Adolf heeft een monument, ook Graaf Lodewijk heeft er eentje gekregen, al sinds 1906 in Leeuwarden.
Dus, twee keer knokken op dezelfde plek, met grote gevolgen voor het noorden van ons land. Het is makkelijk om ze door elkaar te halen, maar de slag van Heiligerlee in 1568 is de beroemde, die de Tachtigjarige Oorlog inluidde.
